#IWD2026: Eleanna Pitsikaki : wanneer muziek ademt…

Oorsprong, herinnering en de stille kracht van Aroma

Soms is één enkel geluid voldoende om een heel landschap op te roepen. Een resonantie die niet ophoudt, maar blijft voortduren – zoals een geur die nog lang in de lucht blijft hangen nadat de persoon die ze verspreidde al lang verdwenen is. De muziek van Eleanna Pitsikaki beweegt zich precies in deze tussenruimte: tussen nabijheid en afstand, herinnering en aanwezigheid, oorsprong en vrijheid.

Met haar debuutalbum Aroma presenteert de Griekse muzikante, die nu in Duitsland woont, een werk dat zich niet snel laat categoriseren. Jazz, mediterrane geluidstradities, transculturele improvisatie – het is allemaal aanwezig, maar nooit als een geconstrueerd concept. Deze muziek voelt eerder als iets dat op natuurlijke wijze is gegroeid. Of, zoals Eleanna Pitsikaki zelf zegt:

“De muziek op Aroma was niet iets wat ik gepland had – het ontstond heel natuurlijk, zoals de geur van de zee die door de wind wordt meegevoerd.”

Kreta als oorsprong – en als innerlijk landschap

Eleanna Pitsikaki groeide op in Kreta, een eiland waar muziek niet alleen een culturele praktijk is, maar ook deel uitmaakt van het dagelijks leven. Landschap, mythe, ritueel en geluid zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. “Waar zon en zee legendes doen ontstaan”, vond ze al vroeg toegang tot muzikale tradities die nauw verbonden zijn met de plaats en de gemeenschap.

Opmerkelijk is dat haar belangrijkste instrument – de qanun – niet tot de typische instrumenten van de Kretenzische volksmuziek behoort. Toch werd het haar ware stem. Al vroeg begon ze Byzantijnse klankwerelden te verbinden met het Ottomaanse maqam-systeem, lang voordat jazz haar artistieke horizon betrad. Improvisatie was vanaf het begin iets natuurlijks.

Later, toen ze zich meer verdiepte in jazz, ontdekte ze geen breuk, maar een uitbreiding. Jazz werd een ruimte van vrijheid, niet van vertrek. “Waar jazz fluistert over vrijheid, waar mediterrane melodieën spreken over zout, zon en verlangen”, begonnen haar muzikale coördinaten vorm te krijgen.

© Vasilis Bonis

De qanun – een instrument tussen eeuwen

In de hedendaagse jazz blijft de qanun een zeldzame verschijning. Voor Pitsikaki is het echter geen exotisch vreemd voorwerp, maar een instrument met een opvallende affiniteit met de improvisatiecultuur van de jazz: “De qanun is voor mij altijd een brug tussen werelden geweest – fragiel, glinsterend en grenzeloos”, zegt ze over haar relatie met het instrument.

De geschiedenis van het instrument gaat ver terug – van oude proportie theorieën tot de Byzantijnse en Ottomaanse muziekculturen. Voor Pitsikaki is deze veelzijdigheid essentieel. “Het behoort tot vele landen en culturen. In onze traditionele muziek is er veel improvisatie – net als in de jazz. Beide zijn vergelijkbaar en toch heel verschillend.”

Binnen deze spanning vindt ze haar artistieke vrijheid. Op Aroma wordt de qanun niet gebruikt als folkloristisch symbool, maar volledig geïntegreerd in een hedendaagse klanktaal. Het improviseert, reageert, ademt – en leert op nieuwe manieren te spreken.

© Damian Irzik

Aroma – Muziek als geur, herinnering en beweging

De titel van het album is zorgvuldig gekozen. Aroma staat voor iets onzichtbaars, vluchtigs, maar dat toch een diepe indruk kan achterlaten. “Ik wilde laten zien dat identiteit geen vaste plaats is, maar een geur – vluchtig, delicaat en levendig”, legt Pitsikaki uit. Dit idee loopt als een rode draad door het hele album.

De composities ontvouwen zich langzaam, laag voor laag. Niets dringt zich op, niets wordt voortijdig uitgelegd. Pauzes zijn geen lege ruimtes, maar dragers van betekenis. “Voor mij moet muziek ademen als een levend wezen – met stilte, met puls, met ruimte om te dromen.”

Deze houding is bepalend voor zowel de arrangementen als de improvisaties. Het gaat niet om virtuositeit omwille van de virtuositeit, maar om vertrouwen – in het moment, in de medemuzikanten en in het onuitgesprokene.

In de recensie van jazz-fun werd de muziek omschreven als “organisch vloeiend, vrij van kunstmatigheid – ze ademt.” Deze ademhaling is geen effect, maar een filosofie.

© Vasilis Bonis Ελεαννα

Plaatsen, herinneringen en verhalen vertellen zonder woorden

Verschillende stukken op Aroma zijn nauw verbonden met specifieke plaatsen. Bijzonder opvallend is ‘Faraggi’, geïnspireerd door de kloven van Kreta. Het stuk, dat tijdens wandelingen in 2020 is ontstaan, vertaalt de stille grootsheid van deze landschappen in geluid. Echo-achtige motieven, brede bogen, een rustige maar krachtige puls – muziek als innerlijke topografie.

“Plaats en herinnering zijn een essentieel onderdeel van mij – ze maken deel uit van mijn Aroma”, legt Pitsikaki uit. Haar muziek lijkt op een rugzak vol ervaringen: Griekenland, Duitsland en alle paden daartussenin. “Mijn muziek is als een briesje dat van de bergen van Kreta naar de oevers van de Main waait.”

Afscheid is ook een centraal thema. In “Apocheretismos” interpreteert ze een traditioneel Kretenzisch afscheidslied, verbonden met de stem van wijlen Kostas Mountakis. Het is een stuk over vertrekken, over loslaten – en over het meedragen van herinneringen.


Een ensemble als conversatie

De instrumentatie van het album is even ongebruikelijk als coherent: qanun, kaval, keyboards, elektrische bas en drums. Geen hiërarchie, geen traditioneel hoofdinstrument. In plaats daarvan een gelijkwaardige dialoog.

“Ik wilde een geluid dat vrij kon bewegen – tegelijkertijd gegrond en open”, zegt Pitsikaki. De kaval brengt adem en een verbinding met de volkstradities van Zuidoost-Europa, bas en keyboards creëren harmonische diepte, terwijl de drums puls en aanwezigheid verbinden. Elke stem heeft ruimte.

“Dit ensemble creëert ruimte om te luisteren, te reageren en spontaan verhalen te vertellen.” Dat is precies de kracht ervan: het begeleidt niet – het vertelt collectief.

   
© Vasilis Bonis Ελεαννα

Tussen podium, onderzoek en transculturele dialoog

Naast haar muzikale werk is Eleanna Pitsikaki ook actief op academisch en cultureel gebied. Ze geeft les, doet onderzoek, promoveert aan de Hochschule für Musik Mainz en neemt deel aan transculturele netwerken. Dit werk staat niet los van haar kunst, maar vormt juist een onderdeel van de basis ervan.

“Onderzoek opent nieuwe perspectieven, verhalen en methoden die ik op creatieve wijze transformeer.” Nadenken over muziek verdiept het spelen – zonder het te controleren. Uitwisseling, dialoog en openheid worden niet alleen op het podium beleefd, maar ook daarbuiten.


Een rustige maar blijvende stem

Met haar album Aroma, uitgebracht door Timezone Records en ondersteund en geadviseerd door Marita Goga – Music Arts Conception, presenteert Eleanna Pitsikaki zich als een van de meest opmerkelijke opkomende stemmen in het Europese jazzlandschap.

Haar muziek is niet luidruchtig, niet demonstratief. Ze resoneert op een blijvende manier – als een geur die blijft hangen. Of, zoals ze het zelf uitdrukt, ze hoopt dat luisteraars na het voor het eerst horen zullen denken: “Dat was zo mooi... we moeten haar live zien.”

Een wens die minder klinkt als marketing en meer als een uitnodiging. Een uitnodiging om te luisteren, te onthouden – en te ademen.

Tekst © Jacek Brun, jazz-fun.de (vrije vertaling: Jos Demol)  -  foto’s © Damian Irzik / Vasilis Bonis



Dit artikel wordt gelijktijdig gepubliceerd in de volgende Europese tijdschriften, ter gelegenheid van “Milestones”, een initiatief om jonge jazzmuzikantes in de schijnwerpers te zetten: Citizen Jazz (Frankrijk), JazzMania (België), Jazz'halo (België), Jazz-Fun.de (Duitsland), Donos Kulturalny (Polen), In&Out Jazz (Spanje), UK Jazz News (Verenigd Koninkrijk) en Meloport (Oekraïne).